Nitq insanin en vacib psixi funksiyalarindan biridir. Nitqli unsiyyet insanlar arasinda sosial elaqeleri yaratmaqla yanasi,hem de idrak fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir icon

Nitq insanin en vacib psixi funksiyalarindan biridir. Nitqli unsiyyet insanlar arasinda sosial elaqeleri yaratmaqla yanasi,hem de idrak fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir

Реклама:



Скачать 164.73 Kb.
НазваниеNitq insanin en vacib psixi funksiyalarindan biridir. Nitqli unsiyyet insanlar arasinda sosial elaqeleri yaratmaqla yanasi,hem de idrak fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir
страница1/3
Дата конвертации16.03.2013
Размер164.73 Kb.
ТипДокументы
источник
  1   2   3

GIRIS Nitq insanin en vacib psixi funksiyalarindan biridir.Nitqli unsiyyet insanlar arasinda sosial elaqeleri yaratmaqla yanasi,hem de idrak fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir.Usaq nitqe yiyelenmekle etraf alemin umumilewdirilmis gercekliyini qavramagi,oz fikir ve fealiyyetlerini planlasdirmaq,tenzim etmek,tefekkurunu inkisaf etdirmek bacarigina da malik olur.Buna gore de,usaqda duzgun nitq terbiyesi tekce estetik ehemiyyet dasimayib,hem de onun sexsiyyet kimi kamilliyi,eqli ve psixi inkisafi ucun cox gereklidir. Nitq ve tefekkur bir-biri ile arasikesilmez elaqededir.Nitqin bu ve ya diger derecede pozulmasi usagin hem eqli,hem de psixi inkisafinda mueyyen cetinlikler toredir.Duzgun ve selis nitqin olmamasi usaqlari utancaq,ozune qapanmis,aqressiv edirMektebde bele usaq ozunu daha cox narahat hiss edir.O ozu ile hemyaslari arasindaki ferqi xususi keskinlikle hiss etdiyinden unsiyete girmekden,koll ektivde olmaqdan imtina edir,bu ise oz novbesinde onun umumi inkisafina menfi tesir gosterir.Mehz buna gore de aile,usaq muessiseleri ve mekteb qarsisinda duran en muhum vezifelerden biri usaqlarda duzgun ve selis nitq medeniyetinin inkisaf etdirilmesidir.Bu vezifenin ugurla heyata kecirilmesi defektologiyanin muhum sahelerinden biri olan loqopediya elmi ile six emekdasliq etmekle mumkundur.Usaqlarda tez-tez rast gelen qusurlardan biri nitq fealiyyetinin pozulmasidir.Buna loqopatiya deyilir.Loqopatiya loqopediyanin esas movzusudur. Loqopediya-nitq inkisafi qusurlari haqqda pedaqoji elm olub bu qusurlarin aradan qaldirilmasi ve qarsisini almaq ucun xususi telim-terbiye sistemidir. Nitq insana mexsus olan ali psixi funksiyadir.Nitq unsiyyeti insanlar arasinda sosial elaqeni spesifik insani vasitelerini yaradib kollektiv emeyin derk etmek fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir.Nitq usagin butun psixi heyatinda muhum rol oynayib onda esas idrak proseslerinin formalasmasina sebeb olur.Tamamile aydindir ki,usagin nitq inkisafida bas veren pozgunluqlar onun butun psxi proseslerinin formalasmasina cox boyuk menfi tesir gostere biler.Bu pozulmalar neticesinde etraf muhitle unsiyyat yaratma cetinliyi ile yanasi,idrak proseslerinin duzgun formalasmamasi ,mekteb bilik,bacariq ve verdislerinin qavranilmamasi kimi ciddi qusurlari usagi en vacib vasiteden-ozunutenzimlemeden mehrum edir,onda davranis deyismeleri ,neqativizm,inamsizliq yaradir.Nitq qusurlarinin aradan qaldirilmasi ve qarsisinin alinmasi sexsiyyetin harmonik inkisafina komek ederek,bilikleri qazanmaq ucun movcud maneeleri aradan qaldirir. Buna gore de loqopediya defektologiyanin bir sahesi olub eyni zamanda umumpedoqoji vezifelerin heyata kecmesine komek edir. Nitq qusurlari adi altinda sozlu unsiyyet vasitelerinin normal formalasmadan sapmasi basa dusulur.Nitq inkisafi qusurlari anlayisi tekce sifahi nitqle mehdudlasmayib onun yazili formasina da aid edilir.Loqopediyada nitqde bas veren deyismeleri onun yasla elaqedar deyismelerinden ferqlendirmek lazimdir.Bele ki,mueyyen yasa qeder seslerin sehv teleffuzu ,lugetin azligi,cumlenin duzgun qurulmamasi dile yiyelenme prosesinde norma sayilaraq fizioloji hadise kimi qiymetlendirilir.Bu hadiseni nitq inkisafinin patologiyasi ile qarisdirmaq olmaz. Loqopediyanin esas vezifesi nitqi qusurlu usaqlarin xususi telim-terbiye qanunauygunluqlarini tedqiq etmekdir.Bu meqsedle nitq qusurlarinin yaranmasi ve sebebleri,xarakter ve strukturu aciqlanmalidir.Elde edilen neticeler nitq qusurlarinin muxtelif formalarini elmi sekilde esaslandirilmis vasite ve usullarla aradan qaldirmaq yollari isleyib hazirlamaq ucun istifade edilir.

Loqopediya mektebeqeder,mekteb ve yaslilarin loqopediyasi hisselerinden ibaretdir.Loqopediya elminin qarsisinda asagidaki esas vezifelerin heyata kecirilmesi durur:

  1. Nitq inkisafi pozgunluqlari olan usaqlarin xususi telim-terbiye qanunauygunluqlarinin oyrenilmesi;

  2. Mektebeqeder ve mektebyasli usaqlarin nitq qusurlarinin xususi telim-terbiye qanunauygunluqlarinin oyrenilmesi;

  3. Nitq qusurlarinin strukturunu,onun psixi inkisafa tesir dairesinin arasdirilmasi;

  4. Nitq qusurlarinin diaqnostikasi,aradan qaldirma ve qarsini alma metod ve vasitelerini,qusurlarin novlerinin oyrenilmesi;

  5. Ehaliye lazimi loqopedik komeyin teskil edilmesi;

Usaqlarda nitq patologiyasinin pedaqoji cehetden arasdirilmasinin mezmun ve istiqameti loqopediya elminin metodunu teskil eden prinsiplerle mueyyenlesir;

    1. inkisaf prinsipi;

    2. sistemli yanasma prinsipi;

    3. Nitq qusurlarinin psixi inkisafin diger terefleri ile elaqeli oyrenilmesi prinsipi;


1.INKISAF PRINSIPI nitq qusurlarinin bas vermesini tehlil ederek onun inkisaf xettini arasdirir.Bu prinsipe gore yalniz qusurun tesvir edilmesi deyil,hem de onun inkisafinda bas veren deyisiklikler aspektinde oyrenilmesi meqsedeuygundur. Her hansi bir qusurun duzgun mueyyenlesdirilmis ginezisi ucun boyuk rus alimi L.S.Viqotskinin gosterdiyi kimi inkisafda bas veren deyismelerin menseyini,bu deyismelerin ozunu,onlarin yaranma ardicilligini ve bu deyismeler arasindaki sebeb ve neticeleri ferqlendirmek lazimdir. Meselen,pereferik nitq aparatinin mueyyen qusurlari (xususile artikulyasiya aparatinin) neticesinde nitq uzvlerinin hereket mehdudiyyetleri ozunu gosterir. Nitq seslerinin kifayet qeder artikulyasiya edilmesinin cetinliyi muxtelif teleffuz qusurlarini meydana getirir. Artikulyasiyanin qeyri-deqiqliyi sozun ses terkibine yiyelenmeni gecikdirir,bu ise oz novbesinde yazili nitqde aqrammatizme sebeb olur. Bundan elave,artikulyasiyanin qeyri-deqiqliyi nitqin fealligini da mehdudlasdirir. Usaq etrafdakilarin onu laga qoymasindan cekinerek ozunun unsiyyet dairesini mehdudlasdirir,bu ise luget ehtiyyatinin hem aktiv,hem de passiv terefinin azalmasina getirib cixarir.


2.SISTEMLI YANASMA PRINSIPI nitq funksiyasinin murekkeb strukturunu eks ederek ,onun ses (fonetik) nitqin teleffuz terefini, fonematik prosesleri (mena ferqlendirici),leksika ve qrammatik qurulusunu ehate edir. Nitq qusurlari nitqin muxtelif komponentlerine toxuna biler. Bezi qusurlar yalniz teleffuz proseslerine toxunub,nitqin hec bir musayetedici hallar olmadan aydinliginda eks olunur. Digerleri dilin fonematik sistemine toxunaraq,yalniz teleffuz qusurlari ile deyil,hemcinin oxu ve yazi pozgunluqlarini yaradan sozun ses terkibine yiyelenme cetinliyi ile ozunu gosterirdi. Daha murekkeb nitq qusurlari dilin hem fonetiko-fonematik,hem de leksiko-qrammatik terefini ehate edir ve nitqin umumi inkisaf geriliyini (qigiltidan ta genis nitqe qeder,lakin mueyyeb fonetik ve leksik qrammatik inkisafsizligi elementleri olan) meydana getirir. Meshur rus loqopedi R.E.Levina nitqin umumi inkisaf geriliyinin uc seviyyesini mueyyen etmisdir.

Birinci seviyye tam ve ya demek olar ki,tam sozlu unsiyyet vasitesinin olmamasi. Bu seviyyede nitq inkisafinin luget ehtiyyati esasen ses ve sesteqlidi komplekslerinden ibaret olur ve etrafdakilar ucun aydin olmayan oksetlerle musayet olunan nitqdir.

Ikinci seviyye onunla xarakterize olunur ki,usaqlarin nitq imkanlari mueyyen qeder cox,etraf muhitle unsiyyet tekce okset ve sozlerin hecalari ile deyil,hem de fonetik ve qrammatik cehetden tehrif olunmus nitq parcalarindan ibaret olur.

Ucuncu seviyye ozunde kifayet qeder inkisaf etmis kobud fonetik ve leksik-qrammatik qusurlari olmayan,amma fonetik,leksik ve qrammatik cehetce ayri-ayri qusurlari olan danisiq nitqini eks etdirir.

Loqopediya burada qanunauygunluqlara esaslanaraq dili sistemli sekilde oyrenir ve her hansi qanunauygunluqdan kenar hallari mueyyenlesdirir.

3.Nitq qusurlarini psixi inkisafin diger terefleri ile elaqeli prinsipi. Melumdur ki,nitq fealiyyeti usagin butun psixikasi ile onun muxtelif prosesleri;sensor,intellektual ve effektiv iradi sferalar ile six elaqede formalasir ve fealiyyet gosterir. Usaqda bu ve ya diger psixi proseslerin gedisinin ozunemexsus ferdiliyinin acilmasi anormal usaqda bu ve ya diger nitq qusurunun bas vermesini basa dusmeye imkan verir. Bele ki,gormenin zeiflemesi,gorme analizatorunun kompensator imkanlarinin azalmasi neticesinde aleksiya ve aqrafiya kimi qusurlar daha agir formada gedecekdir. Nitq qusurlari ve psixikanin bu ve ya diger terefleri arasinda elaqenin oyrenilmesi ,nitq qusurunun yaranmasinda istirak eden psixi proseslere tesir etmek yollarini tapmaga komek ede biler.


Dislaliya.Dislaliyanin aradan qaldirilmasi. Ses teleffuzu pozgunluqlarindan biri dislaliya adlanir.Dislaliya(yunanca dis-hissevi pozdunluq,catismamazliq,lalio-danisiram)normal esitmenin olmasi ve nitq aparatinin muhafize olunmus innerversiyasi ile mueyyenlesir.Menseyine gore dislaliya 2 nove:funksianal ve mexanikiayrilir.TERIF:Normal esitme ve nitq aparatinin normal innervasiyasi zamani movcud olan ses teb-zu pozuntusuna des-ya deyilir.Funksianal dislaliya ses teleffuzunun pozulmasinin elm bir formasidir ki,burada artikulyasiya aparatinda hec bir catismamazliq musahide edilmir. Bu qusurun yaranmasi sebeblerinden en genis yayilmisi usaqlarin ailede duzgun nitq terbiyesi almamasidir. Ailede ikidillilik,pedaqoji cehetden baximsizliq,fonematik esitmenin inkisafsizliginin neticesi kimi dislaliya yaranir. Dislaliya eyni zamanda eqli cehetden geri qalan usaqlarda da cox tesaduf edilir.

Mexaniki dislaliya dislaliyanin ele bir novudur ki, burad duzgun olmayan ses teleffuzu periferik nitq aparatinin uzvi qusurlari,onun sumuk ve ezele qurulusundaki catismamazliqlari neticesinde meydana gelir.

Mexaniki dislaliynin yaranmasinin baslica sebebi kimi ilati perdenin qisaligini, dilin heddinden artiq boyuk,enli ve ya ensiz,qisa olmasi kimi sertlenir. Cenenin qurulusundaki qusurlar duzgun ses teleffuzu verdisinin yaranmasina menfi tesir gosterir.


Proqnatiya- ust cene qabaga cox cixir, asagi qabaq disler ust dislere toxunurlar.

Progeneya- asagi cene qabaga cixmis veziyyetde, ust cenenin disleri aagi cene dislerini qapamir.

Aciq dislem- asagi ve ust ceneni qapanmasi zamani arasinda bosluq qalir. Bu bosluq yalniz on disler arasinda olur.

Yan aciq dislem- solterefli,sagterefli veikiterefli olur.disler arasinda bosluqlarin olmasi dislaliyanin yaranmasina sebeb olur.

Ses teleffuzune menfi tesir gosteren amillerden biri de damaq qusurlaridir. Dar,heddinden artiq hundur damaq ve ya yasti ,cox asagida olan damaq bir cox seslerin duzgun teleffuzunu cetinlesdirir.

Cox qalin bezen sallaq asagi dodaq ve ya qisa ,az muteherrik ust dodaq dil-dodaq seslerin teleffuzunu cetinlesdirib tehrif edir. Adeten,duzgun olmayan,tehrif edilmis ses teleffuzu dil (r,l) , fitli (s,z) , fisiltili (s,j,c,) seslerinde ozunu gosterir. Teleffuz qusurunun xarakterine uygun olaraq, dislaliyanin asagidaki novleri var:

  1. Siqmatizm- fitli (s,z) ve fisiltili (s,j,c) samitlerinin teleffuz qusurlarini bildirir.

  2. Rotasizm – “r” sesinin qusurlu teleffuzudur.

  3. Lambdasizm- “l”sesinin qusurlu teleffuzudur

  4. Damaq samitlerinin teleffuz qusurlari:

Kappasizm- k sesi

Qammatizm –q sesi

Xitiszm –x sesi

Yotatizm –y sesi

  1. cingiltilesme qusuru –cingiltili seslerin teleffuz qusurudur.

  2. Yumsalma qusurlari- yumsaq teleffuz edilen samitlerin berk seslerle evez eilmesidir: r-r’,k-k’,d-d’,p-p’

Dislaliyali usaqlarin korreksiyasi isini 2 merheleye ayirmaq olar:

1.ci merhele-hazirliq merhelesi. Bu merhelenin esas vezifeleri bunlardir:

a)esitme diqqeti,esitme yaddasi ve fonematik qavramanin inkisaf etdirilmesi

b)nitq neotorikasinin catismamazliginin muteherrikliyinin inkisafi ucun artikulyasiya calismalarinin aparilmasi.


2.ci merhele-teleffuz bacariqlari ve verdislerinin formalasdirilmasi. Bu merhelenin vezifeleri asagidakilardir

a)duzgun olmayan ses teleffuzunu aradan qaldirmaq.

b)usaqlarda artikulyasiyaya gore eyni ve ya seslenmesine gore oxsar seslerin teleffuz bacarigini inkisaf etdirmek.

c)usaqlarin musteqil nitqinin muxtelif novlerinin telffuz bacariq ve verdislerinin formalasdirilmasi

Dislaliya zamani qusurun sebeb ve xarakterinden asili olmayaraq,usaqlarda duzgun teleffuz verdislerinin formalasmasi umumi teleblere uygun olmalidir ve

asagidaki merhelelerin ardicilligi gozlenilmelidir:


1.Formalasdirilacaq sesin korreksiyasindan evvel esitme diqqetinin ve fonematik qavramanin inkisaf etdirilmesi;

2.Artikulyasiya gimnastikasi;

3.Sesin qoyulmasi;

4.Sesin avtomatlasdirilmasi;

5.Teleffuz zamani sesin diferensiasiyasi ve birlesmesi;

Loqoped korreksiya isinin teskili ve tertibi uzerinde isleyerken, mutleq her bir usagin ferdi xususiyyetlerini de nezere almalidir. Duzgun teleffuzun formalasmasi uzre mesgeleler de deqiq sistemliyi ile ferqlenirler. Bu mesgeleler heftede uc defeden az olmayaraq kecirilmelidir. Sesin qoyulmasini ferdi mesgelelerde,sonra ise qruplarda aparmaq olar. Bunun ucun eyni ses qusuru olan usaqlar bir qrupda birlesdirilirler. Bele qruplar,adeten,3-4 neferden teskil edilir. Qrupun terkibi deyisken olub,her yeni sesin teshihinde tezelenir.

Ferdi ve qrup mesgelelerinin 15 deqiqeden artiq olmayib mektebeqeder yawli uwaqlari


Dizartriya.Dizartriyanin aradan qaldirilmasi yollari

Dizartriya,nitq orqanlarindaki catismamazliqlar,merkezi sinir sisteminin pozulmasi neticesinde nitqin agir,qusurlu olmasidir.Dizortriyada nitqin pozulmasi esasen eseb sisteminin pozulmasi ile elaqedardir. Diz-nin esas elametlerini seslerin artikulyasiyasinin pozulmasi,sesyaranmanin pozulmasi,eyni zamanda nitqin tempinin,ritminin ve intonasiyasinin pozulmasi teskil edir. Diz-nin yaranmasina sebeb muxtelif menfi faktorlarin ana betninde ve ya erken inkisaf dovrunde usagin inkisaf eden beynine tesiri neticesinde merkezi sinir sisteminin orqanik zedelenmesidir. Betindaxilizedelenmeye sebeb keskin xroniki infeksiyalar,oksigen catismamazligi(asfeksiya),hamilelik toksikozu ve basqa dogus travmasina serait yaradan faktorlar daxildir.Qan uygunsuzlugu da dizartriyaya sebeb ola biler.Cox vaxt dizartriya 1 yasina qeder usagin kecirdiyi infeksion xesteliklerin sinir sistemine tesirinden de emele gelir. Dizartriyanin asagidaki novleri var: 1)Bulvar dizartriya-uzunsov beyinin xesteliyi ,sisi zamani emele gelir. 2)Qabiqalti dizartriya-bas beyinin qabiqalti duyunlerinin zedelenmesi ile emele gelir 3)Qabiq dizartriyasi-bu zaman artikulyasiya aparatinin serbest hereketi pozulur.Esasen ses-heca qurulusu,murekkeb sozlerin teleffuzu pozulur. 4)Psevdobulvar dizartriya-bu formaya usaqlar arasida tez-tez rast gelinir.Diz-nin bu formasi erken usaqliq dogus ve ya ana betni dovrunde ensefalit,dogus travmasi,sis ve s.neticesinde beynin zedelenmesinden emele gelir.Psevdobulvar diz-ya 3 dereceye ayrilir:yungul,orta,agir. Yungul-artikulyasiya aparatinin motorikasinda kobud pozulmanin olmamasi ile xarakterize olunur. Orta-bu usaqlarda amimiklik xarakterikdir.Uz ezellerinin hereketi olmur. Agir-buraya anartriya aiddir.Anartriya ezelenin agir zedelenmesi ve nitq aparatinintam fealiyyetsizliyi ile xarakterize olunur. Diz-nin bu derecesi bas beyinin pozulmasi neticesinde emele gelir.Bu cox vaxt yasli adamlarda olur.Usaqlarda esasen usaq serebral iflici neticesinde anartriya emele gelir. Psixofizioloji qurulusuna gore dizartriyaya aid usaqlar asagidaki qruplara bolunurler: 1.Serebral iflici olan usaqlar 2.Oliqafren usaqlar 3.Idrosefal(basi yeke) usaqlar 4.Psixi inkisafdan geri qalmis usaqlar 5.beyin funksiyasi pozulmus usaqlar 5-ci formaya malik usaqlara xususi yardimci mekteblerde rast gelmek olar.Bele usaqlarda teleffuzun pozulmasi ile beraber ,yaddasin,intellektin hereketlerin poz-na da rast gelinir.Bu cur asaqlarda oturmaq,durmaq,elleri ireli uzatmaq,gozleri saga sola hereket etdirmek,pence uste gezmek ve s.hereketler pozulmus olur. Dizartrik usaqlarla loqopedik is nitq defektinin qurulusuna,umumi ve nitq motorikasiyasinin pozulmasi mexanizmine,usaqlarin sexsi xususiyyetlerinin nezere almasina esaslanir.Loqopedik isi mektebeqeder yas dovrunde baslamaq lazimdir ki,daha da yaxsi effekt elde etmek olsun. Dizartrik usaqlarla loqopedik isin esas vezifeleri asagidakilardir: 1)Ses teleffuzunun,artikulyasiya motorikasinin,nitq teneffusunun nitq seslerinin qoyulusu ve mohkem... 2)Fonematik qavramanin inkisaf etdirilmesi 3)nitqin melodik,ritmik ve intonasiya terefinin pozulmasini aradan qaldirmaq 4)nitqin umumi inkisafdan qalmasinin korreksiyasi Erken ve duzgun teskil edilmis loqopedik komeklik,dizartrik usaqlarin mueyyen qismine umumtehsil mekteb proqramini menimsemeye imkan verir.


Afaziya. Afaziyanin aradan qaldirilmasi yollari.


Afaziya ensefalit,bas beyinin sisi,zedelenmeler neticesinde itqin pozulmasidir.

Alaliyadan ferqli olaraq afaziya artiq formalasmis nitqin itirilmesi demekdir.

Meshur afazioloq S.Manakova demisdir ki, “Afaziya yox,afazikler var”.

Afaziya neinki adamin sexsiyyet kimi inkisafina ve derketme prosesine ,hem de onun butun hereketlerine tesir gosterir. Alaliya nitqin derin sistemli sekilde inkisafdan qalmasidirsa, afaziya nitqin sistemli sekilde pozulmasidir. Alalilerle is nitqin terbiye olunmasi,afaziklerle loqopedik isin xarakteri ise berpasindan ibaretdir.

Afaziyanin oyrenilmesinin 100 illik tarixine baxmayaraq,hele de umumi qebul olunmus klassifikasiya yoxdur. Lakin bir cox muellifler afaziyanin 4 formasini gostermisler:

  1. Motor afaziya

  2. Sensor afaziya

  3. Total afaziya

  4. Amnestik afaziya

Motor afaziya-en cox yayilmis nitq qusurudur.

Bu nov afaziyada bas beyinde nitqi hereket etdiren zona (merkez) pozulur. Motor afazikler nitqi esidir,basa dusur,lakin onu tekrar ede bilmirler. Sozleri qiriq-qiriq deyir, yazi ve oxulari pozulmus olur. Bele xestelerle kompleks mualice aparmaq lazimdir. Yeni onun qebul etdiyi mualicenin neticesinde bas beyinde tedricen normallasma prosesi gedir, bud a nitqe ,yaziya ve oxuya oz musbet tesirini gosterir. Odur ki, loqopedik mesgelelerle tibbi mualice birge aparilmalidir.

Sensor afaziya- ilk novbede nitqin basa dusulme prosesi pozulur. Bele xesteler nitqi esidir,lakin hec ne basa dusmurler. Hetta evvel bildiklerini de unudurlar. Oxu ve yazi verdisleri pozulur. Herfleri,reqemleri taniya bilmirler.

Total afaziya-bu zaman adam ne danisir, ne de etrafdakilarin nitqini basa dusur. Bu hal adeten bir nece gun ve ya bir nece hefte davam ede biler.

Amnestik afaziya-bu hal onunla xarakterize olunur ki,xeste bu ve ya digger esyanin adini demeye cetinlik cekir. Baxmayaraq ki , o bilir nitq qabiliyyeti az miqdarda saxlanilib,esyanin adini deye bilmir. Xeste her hansi bir esyani ve ya canlini etrafli tesvir edir: Meselen, ”baci” sozunun evezine o, bele deyir: “O bizim ailedendir,cavandir,oxuyur…..” , ; stol sozunun evezine bele deyir: “onun uzerinde yazmaq,yemek olar,onun 4 ayagi var….” ve s.

Afaziyanin bu formasi bas beyinin sol yarimkuresinin ,gicgah ve peyser hissesinin zedelenmesi neticesinde emele gele biler.

Afaziyanin her formasinin agir ve yungul derecesi ola biler.

Motor afaziya asagidaki qayda ile aradan qaldirila biler:

  1. Artikulyasiya uzre is.

  2. Hecalar uzre is.

  3. Xestenin leksik soz ehtiyatindan istifade edib aqromatizmleri aradan qaldirmaq.

  4. Kohne bildikleri soz ve cumlelerden istifade etmek

Sensor afaziyani aradan qaldirmaq ucun fonematik esitmenin inkisafindan baslamaq lazimdir. Burada en cox sinonim ,antonym sozlerden istifade olunur. Yazi ve oxu verdisleri yoxlanilir ve inkisaf etdirilir. Sonar ise seslerin islahina kecmek olar. Bu cur xestelerde qeyd etdiyimiz metodlar cox cetinlikle emele gelir.

Motor afaziyada oldugu kimi sensor afaziyada da loqopedik is ve tibbi mualice kompleks sekilde aparilmalidir.

Total afaziya motor ve sensor afaziyanin aradan qaldirilmasi metodu ile aradan qaldirilir.


Kekeleme


Kekeleme en agir nitq defeklerinden biridir. Onun xarici elametleri danisiq zamani nitqde qeyri-ixtiyari dayanmalar, ayri ayri ses ve hecalarin mecburi tekrari ile tezahur edir. Bu hallar danisiq zamani nitqin bu ve ya diger orqanlarinda ezele qic olmasi yaranir(dodaqda,dilde,yumsaq damaqda,qirtlaqda). Kekeleme nitq aparatinin ezele qicolmasi veziyyeti ile sertlesdirilmis nitqin temporitminin teskilinin pozulmasi demekdir. Ilk defe 19-cu esrde gorkemli rus psixiatri I.A.Sikorski meyyen etmisdir ki,kekeclik esker hallarda 2yasla-5yas arasinda emele gelir ve o kekelemeni “usaq xesteliyi”adlandirmisdir

Kekelemenin yaranma sebebi iki nove ayrilir: funksional ve orqanik. Unksional kekeleme zamani merkezi ve periferik sinir sisteminin nitq mexanizminde her hansi bir orqanin zedelenmesi olmur. Bu esker hallarda tez heyecanlanan esebi usaqlarda olur(2-5 yas).

Orqanik kekeleme istenilen yas dovrunde yarana biler. Bu merkezi sinir sisteminin orqanik zedelenmesi ile baglidir. Agir beyin xestelikleri,travma,infeksion xestelikler ve s.

Funksional kekelemenin yaranma sebebleri asagidakilardir:

  1. Nitq yukunun agir olmasi(cetin ve anlasilmayan sozlerin tekrari,mezmunca murekkeb ve hecmce boyuk seirleri ezberlemek )

  2. Hedden artiq suretli danismaq.

  3. Basqasini yamsilamaq

  4. Agir meiset seraiti

  5. Yanlis terbiye usulu

  6. Nitqin umumi inkisafdan qalmasi

  7. Nitq seslerinin yanlis teleffuzu.

Kekeleme ya qefleten ya da tedricen yaranir ve yavas yavas guclenir. Kekeleme 3 nove ayrilir: klonik(tekrari),tonik(avazi),qarisiq.

  1. Klonik nov zamani usaq sesi ve ya hecani tekrarlayir. Bu usaq yaslarinda,kekelemenin baslangicinda musahide olunur. Vatinda qarsisi alinmazsa,agirlasaraq tonik nove kece biler.

  2. Tonik kekeleme zamani usagin nitqinde qefleten uzun suren dayanma yaranir. Bu zaman ses yarada bilmemekle yanasi usagin uzu qizarir,gucenir ve bir sira lazim olmayan hereketler edir(gozunu qirpir,el hereketleri edir,basini cevirir,asagi salir)

  3. Qarisiq nov-hem klonik hem de tonik kekelemeni ehate edir.

Agirliq derecesine gore kekeleme 3 dereceye ayrilir:ungul,orta ve agir. Yungul derecede kekeleme cox cetinlikle nezere carpir,nitq unsiyyetine mane olmur. Agir derecede uzunmuddetli qicolma neticesinde nitq unsiyyeti mumkun olmur.

Muasir dovrde qebul edilmisdir ki, kekeleme yaranan kimi onu derhal aradan qaldirmaq lazimdir. Bu fikir 1930-cu ilde Qilyarovski terefinden tenzib edildi. Kekeleyene kompleks tesir asagidaki istiqametde aparilir.

  1. Tibbi tesir.(derman preparatlari ile sinir sistemini mohkemlendirmek ve muxtelif nov fizioterapiya).

  2. Psixoterapevtik tesiri. Usaq inanmalidir ki,o kekelemeden danisa biler ve danismalidir.

  3. Loqopedik tesir.(8-9ay) sistematik kure mesgeleleri ile uzun muddete muntezem suretde heyata kecirilir.

  4. Loqopedik ritmiks.-musiqi ile usaqlarin nitqi uygunlasdirilmis muxtelif hereki oyunlar ve tapsiriqlar sisteminden ibaretdir.

  5. Kekec usagin sexsiyyetine,onun muhitle qarsiliqli munasibetine ve emosional iradi sahesine etrafdakilarin tesiri. Usaqda ozune inam, nitq defektine saglam fikir, sagalmaq arzusu terbiye edilmelidir. Kekelemenin aradan qaldirilmasina etrafdakilarin nitqinin boyuk ehemiyyeti vardir.

Kekelemenin tesnifatinda daha cox usaqlarin mektebeqeder ve mekteb yasi dovrleri hesaba alinir.

Kekelemenin tesnif edilmesi cehdi ilk defe 1937-ci ilde edilmisdir. Bu tesnifat etimoloji elametlerle pozulmanin kliniki menzeresinin nezere alinmasi ile aparilaraq 4 qrup kekeleme ferqlendirilmisdir:

  1. Nitqde istirak eden orqanlarin struktur ve funksiyasinda anomaliyalarla musayietedici kekeleme;

  2. Solaxayliqla bagli kekeleme;

  3. Teqlidle elaqedar kekeleme;

  4. Emosional pozulma ve emosional deyiskenlikle musayiet edilen kekeleme;

  5. Loqofobiya,naqislik hissi;

Anatomik-fizioloji elametlere gore kekeleme E.S.Nikitina ve M.F.Brune (1939) terefinden iki qrupa ayrilir:

1.Pallidar sindromlu usaqlar.-Usaqda bu zaman psixo-fiziki lenglik sexsiyyet pozulmalari,etraf alemle elaqe yarada bilmemek,qasqabaqliq,oyunlarda istirak etmemek kimi hallar musahide olunur.

2.Striar sindromlu usaqlar. Bele usaqlara psixo-fiziki lenglik ,eseb-psixi pozulmalar xasdir. Usaqlar cox muteherrik,cox asan elaqeye giren,kekelemekden utanmayan olurlar.

Kekeleyen usaqlarla aparilan loqopedik ise asagidaki telebler verilir:

  1. Loqopedik mesgeleler kekeleyen usaqlarin nitq ve sexsiyyetine korreksiya-pedaqoji tesirin esas vezifelerini ozunde eks etdirmelidir.

  2. Loqopedik mesgeleler mueyyen ardicilliq sistemlilikle usagin ferdi xususiyyetlerinden asili,usaqlarin suurluluq ve fealligina istinad edilmekle eyani-texniki vasitelerden istifade ve duzgun nitq ve davranis verdislerini terbiye etme merheleleri ile aparilmalidir.

  3. Loqopedik mesgeleler usaqlarin mektebeqeder ve mekteb yasi dovrunde telim ve terbiye proqramlarinin teleblerine cavab vermesine uygunlasdirilmalidir.

  4. Muxtelif seraitlerde kekeleyen usaqlarin nitq ve davranis verdislerinin terbiyesi ucun vacib mesgelelerin aparilmasi nezerde tutulmalidir. Bu meqsedle muxtelif loqopedik mesgeleler:nitq inkisafi uzre muxtelif is formalari,dedaktik,muteherrik sujetli-rollu ve yaradici oyunlar,ekskursiyalar,konsertler,seherciklerde istirak etmek ve s.aparilmalidir.

  5. Mesgeleler ele teskil edilmelidir ki,kekeleyen usaqlar orada kekelemesin ve musayietedici hereketlere yol vermesinler.

  6. Mesgeleler usaqda yaxsi ehval-ruhiyye,ozune inam,gumrahliq yaratmalidir.

  7. Mesgelelerde hemise duzgun nitq numuneleri –loqopedin ozunun,aktyorlarin nitqi,maqnitafon yazilari ve plastinkalar olmalidir.

  8. Mesgeleler kekeleyen usaqlarin terbiyesi ve ona duzgun munasibet fonunda tertib olunmalidir. Kekeleyen usagin musteqil isinin teskili loqopedin verdiyi aile-meiset ve telim-terbiye seraitinde hemyasidlari ile kollektivde tapsiriqlarin yerine yetirilmesine yoneldilir. Qruplarin komlektlesdirilmesi kekeleyenlerin yasindan asili olaraq aparilir. Yasin muxtelifliyi ozunemexsus loqopedik is metodlarinin,onun ayri ayri komponentlerinin intensivliyinin deyismesinin istifade edilmesini teleb edir. Mektebeqeder yasli usaqlarda nitq mesgelelerinde esas yeri oyunlar teskil edir,az hisseni ise tibbi tedbirler tutur. Yeniyetme ve boyuklerde ise esas yeri tibbi tedbirler,psixo-terapiya ,cox hisseni ise pedaqoji tedbirler tutur.



Nitqi umumi inkisafdan qalmis usaqlarla loqopedik isin xususiyyetleri


Nitqin umumi inkisafdan qalmasi zamani nitq sisteminin ses ve mena tereflerinin butun komponentlerinin formalasmasi pozulur. Esitmenin ve intellektin normal olmasina baxmayaraq,bu usaqlarda nitqin gecikmesi,soz ehtiyyatinin azligi, teleffuz ve fonematik inkisafdan qalma,aqrammatizm musahide olunur. Nitqin umumi inkisafdan qalmasi muxtelif derecede tezahur ede biler:nitqin tam olmamasindan fonetik ve leksik –qrammatik inkisafdan qalma elementleri olan genis nitq inkisafina qeder. Nitqin normal inkisafi zamani usaqlar 5 yasda genis frazali nitqden ,muxtelif quruluslu murekkeb cumlelerden istifade edirler. Luget ehtiyyati yas seviyyesine uygun olur,sozyaratma ve sozdeyisme verdislerine yiyelenirler. Bu dovrde nitq seslerinin duzgun teleffuzu, seslerin analizi ve sintezine hazirliq tam formalasir. Bezi usaqlarda esitme ve intellekt normal oldugu halda dilin komponentlerinin formalasmasi keskin sekilde pozulur. Bu pozgunluqlar ilk defe Levins terefinden mueyyen edilmis ve “nitqin umumi inkisafdan qalmasi”kimi terif verilmisdir. Nitq inkisafi serti olaraq 3 dereceye bolunur:


1.ci 2.ci derece: Nitqin agir derecede inkisafdan qalmasi ile xarakterize edilir.

3.cu derece ise daha yungul derece hesab olunur ve bu zaman usagin nitqinin teleffuz terefinin inkisafinda,luget ehtiyyatinda,qrammatik qurulusunda bezi qusurlar olur.

1.ci dereceli nitq inkisafinda nitqin unsiyyet vasiteleri son derece mehdud olur ve ya nitqin olmamasi ile xarakterize edilir. ‘(nitqsiz usaqlar)”. Bele nitqsiz usaqlar anlasilmaz sozlerden,ses teqlidlerinden,mimiks ve jestlerden istifade edirler. Nitqin anoloji veziyyetini eqli cehetden geri qalmis oliqofren usaqlarda musahide etmek olar. Oliqofren usaqlardan ferqli olaraq nitqi umumi inkisafdan qalmis usaqlarda passiv luget aktiv ligetden xeyli ustunluk teskil edir ,oz fikirlerini catdirmaq ucun jest ve ifadeli mimikalardan istifade edirler. Aktiv soz ehtiyyatinin cox mehdud olmasi o halda musahide edilir ki, usaq bir anlasilmaz soz ve ya ses birlesmesile bir nece muxtelif anlayislari ifade edir(bibip-masin,araba,gemi,teyyare). Bu usaqlar ucun xarakterik elametlerden biri birsozlu cumlelerden istifade etmekdir. Nitq seslerinin teleffuzunde qeyri-sabitlik ve qarisiqliq qeyd olunur,murekkeb heca quruluslu sozleri teleffuz etmeye cehd gosterdikde hecalarin miqdari azalir. (amvay-tramvay, aksi-taksi). Fonematik qavrama keskin sekilde pozulmus olur. Adlari oxsar seslenen esyalari secmekde cetinlik cekirler (qelem-kelem,dele-tele,das-dis,nar-nal).

2.ci dereceli nitq inkisafi: Bu dereceye kecid usagin nitq aktivliyinin artmasi ile xarakterize edilir. Unsiyyet jest ve anlasilmaz sozlerden basqa hami terefinden istifade edilen sozlerle tehrif olunmus sekilde yerine yetirilir. Usaqlarin danisigi zeif olur,onlar qavradiqlari esyalarin ve hadiselerin adlarini sadalamaqla kifayetlenirler. Luget ehtiyyati yas seviyyesinden xeyli geri qalir. Qrammatik formalardan istifade edilerken kobud sehvlere yol verilir:-hal sekilcilerinin qarismasi(masinda getmek evezine masin get)-

-cox vaxt isim adliq halda ,fel ise mesder formasinda ya da 3.cu sexsin tekinde ve ceminde ,indiki zamanda isledilir(ata getdi-ata deti;at qacir-at qac; qus ucur-qus uc).

-isimle sifet,isimle say arasinda uzlasma olmur(qirmizi sar-qimiz sa;iki usaq-ik usa).

-baglayici ve edatlardan cox tesadufi hallarda istifade edilir ya da hec istifade edilmir. Usaqlarin nitqinin teleffuz terefi yas normasindan xeyli geri qalir. Xususi korreksiya edici telimin komekliyi ile usaqlarin nitq inkisafi yeni merheleye 3.cu dereceli nitq inkisafina kecir. 3cu dereceli nitq inkisafi.Bu derecede leksik-qrammatik,fonetik-fonematik inkisafdan qalma elementleri olan genis frazali nitqin olmasiyla xarakterikdir.Bele usaqlar ancaq valideynlerinin (terbiyecilerinin)istiraki ile etrafdakilarla elaqeye girirler.Serbest unsiyyetleri cox cetin olur.Bu merhelede usaqlar nitq hisslerinden sade qrammatik formalardan istifade edir,tabeli ve tabesiz murekkeb cumle qurmaga cehd gosterir.Usaqlada seslerin ve muxtelif heca quruluslu sozlerinteleffuzu tedricen tekmillesir.3cu dereceli nitq inkisafi olan usaqlarin nitqinin fonetik tertibati yas seviyy elerinden xeyli geri qalir.Butun nov ses teleffuzu pozgunluqlarinin musahide olunmasi davam edir. (siqmatizm,retosizm,lambosizm) Nitqi umumi inkisafdan qalmis usaqlarla koreksiya –terbiyevi is usaqlarin yasindan onlarin telim-terbiye seraitinden venitqin inkisaf derecesinden asili olaraq muxtelif usullarla heyata kecirilir.Bu usaqlarla koreksiya-terbiyevi is xususi teskil edilmis qruplarda asagidaki kimi komplekslesdirilir: 1)1ci dereceli nitq inkisafi olan usaqlar 3 yasdan qebul olunur.Telim muddeti 3-4 il 2)2ci dereceli nitq inkisafi olan usaqlar 4 yasdan qebul edilir,telim muddeti 3 il. 3) 3cu dereceli nitq inkisafi olan usaqlar 4-5 yasdan qebul edilir,telim muddeti 2il.Loqopedin is yarimqrupla (2-3 usaq)ve ferdi (1 usaq)aparilir.


Oxu və yazı qüsurları

Şifahi və yazili nitq-nitq fealiyyətinin 2 formasi olub cəmiyyət arasinda ünsiyyət vasitesidir.Şifahi nitq insanlarin birbaşa ünsiyyətini mümkün edirsə,yazili nitq müxtəlif zaman və məsafə maneələrinin dəf edib ünsiyyətə xidmət edir. Şifahi nitq birinci,yazili nitq isə şifahi nitqin yaradilmiş əsasi ,bünövrəsi üzərində-hazır mexanizmləri təkmilləşdirib,mürəkkəbləşdirib yeni mexanizmlər əlavə etməklə formalaşdırılır.

Şifahi nitq uşagin böyüklərlə əlaqeli ünsiyyəti prosesində,ətrafdakilarin nitqini təqlid etməsi əsasinda inkişaf edir.Yazili nitqə yiyələnmə isə təlim və bu prosesin şüurlu surətdə qavranilmasi zamani yaranir.Danişan uşaq ücün danişacaginin məzmunu,yazan uşaq ücün isə birinci olaraq səs və sözlə yanaşi onlari yazmaq ücün hərflərin böyük önəmi var.Təlim prosesində həm yazi həm də oxunun strukturu bir-birilə sıx əlaqədə böyük dəyişilmələrə məruz qalir. Yazmağı təzəcə öyrənən insan ilk öncə sözün səs təhlilinə -sələ hərfin uyğunluğuna,yazdığını öz-özünə diktə etməyə xüsusi diqqət yetirir. Sonralar isə kifayət qədər yazı vərdişlərinə yiyələnib nəinki ayrı ayrı səs və sözləri,bütöv səs komplekslərini,cümlələri,söz fikrini asanlıqla ifadə etməyi öyrənir. Oxu vərdişləri də yazı vərdişlərində olduğu kimidir. Lakin,bəzi fərqlər oxu vərdişlərini özünəməxsus edir. Belə ki,səsin təhlil və tərkib prosesleri həm oxu həm də yazı üçün əsas amildir. Lakinçyazı üçün təhlilçoxu üçün isə tərkib əsas rol oynayırş təcrübəli oxucu sözün əsas hərflərinin konturunu gözü ilə alıb bütöv sözü tanıyır.

Kamil oxu və yazı vərdişləri insanın savadına böyük təsir götərir. Lakin,çox vaxt uşaqlar bu vərdişlərə bu və ya digər səbəblərdən yiyələnə bilmirlər: yazıları ləng,qeyri-dəqiq, savadsız və anlaşılmaz olur. Yazılı nitqdə çoxlu qüsurlara yol verən şagirdlərin çətinliklərini dərk etmək üçün Azərbaycan dilində yazının üç prinsipinə əsaslandığını bilmək lazımdır. Bunlar:fonetik,ənənəvi və semantik prinsiplərdir.

  1. Fonetik prinsip. Bu prinsipin əsasını həm şifahi həm də yazılı nitq təlimində danışıq səsləri ilə hərflərin arasında uyğunluq təşkil edir.

  2. Ənənəvi prinsip. Bu prinsipə görə bu və ya digər sözə tarixi mövqedən yanaşılır. ənənənvi prinsip sözün görmə obrazlarının tapılmasını tələb edir. Başqa sözlə desək,sözlər belə tələffüz olunur,lakin başqa cür yazılır. Məsələn:Maskva tələffüz edilir, Moskva kimi yazılır.

  3. Semantik orfoqrafiya. Bu prinsip sözün morfoloji və ya mənasına görə yazılışına əsaslanır.

Müasir dövrdə oxunun pozulması əsasən “aleksiya” və “disleksiya” terminləri altında öyrənilir.

Aleksiya-oxunun tam mümkünsüzlüyünü ,disleksiya isə oxuya yiyələnmə prosesinin qismən pozulmasını ifadə edir.

Müşahidələr göstərir ki,uşaqlar arasında oxunun pozulması halları daha çoxdur. Disleksiya-ali psixi funksiyaların formalaşmaması ilə şərtlənmiş oxu prosesinin qismən spesifik pozulması olub özünü təkrarlanan səhvlərin davamlı xarakter almasinda göstərir.

Oxu qüsurlarının müasir təhlili hər şeydən əvvəl mürəkkəb psixofizioloji strukturun normada oxu prosesini dərk etməyə və bu vərdişin uşaqlar tərəfindən qavrama xüsusiyyətlərinə əsaslanır.

Oxu özü-özlüyündə mürəkkəb psixofizioloji prosesdir və bu prosesdə müxtəlif analizatorlar :görmə,nitq hərəkəti,nitqi eşitmə-iştirak edir. Oxu prosesinin əsasında analizatorların qarşılıqlı fəaliyyətinin çox mürəkkəb mexanizmləri və iki siqnal sisteminin müvəqqəti əlaqələri təşkil edir.

Oxu vərdişləri uzun və məqsədə yönəlmiş təlim prosesində formalaşır. Böyük rus alimi T.Y.Yeqorova görə oxu vərdişləri aşağıdakı mərhələdə formalaşır:

  1. Səs-hərf göstəricilərinə yiyələnmə;

  2. Hecalarla oxu;

  3. Oxunun sintetik priyomlarının yaranması;

  4. Sintetik oxu.

Göstərilən hər bir mərhələ özünəməxsusluğu,keyfiyytə xüsusiyyətləri,müəyyən psixoloji quruluş,vəzifələri və çətinlikləri eləcə də yiyələnmə üsulları ilə xarakterizə olunur. Oxu vərdişlərinə tam yiyələnmək üçün aşağıdakı şərtlərin olması vacibdir:

  1. Şifahi nitqin tam formalaşması;

  2. Leksik-qrammatik,təhlil və tərkib proseslərini aparmaq bacarığının formalaşması;

  3. Dilin leksik-qrammatik quruluşuna tam yiyələnmə;

  4. Məkanı təsəvvürlərin kifayət qədər inkişaf etməsi;

  5. Görmə ilə təhlil,tərkib və mnezis proseslərinə yiyələnmə.

Oxu qüsurları olan uşaqlarda səs tələffüzü pozğunluqları,lüğət ehtiyyatının azlığı,sözlərin istifadə edilməsində qeyri-dəqiqlik kimi çatışmazlıqlar da müşahidə edilir. Belə uşaqlar öz nitqlərini səhv tərtib edir,mürəkkəb ibarələrdən istifadə etmir,qısa,müxtəsər cümlələrlə məhdudlaşırlar. Onlarda əlaqəli nitq pzulmalarına da tez-tez rast gəlinir.

Disqrafiya- yazı prosesinin qismən spesifik pozulmasıdır. Yazı nitq fəaliyyətinin çox səviyyəli və mürəkkəb formalı prosesidir. Bu prosesdə müxtəlif analizatorlar: nitqi eşitmə,nitqi hərəkət,görmə və ümumi hərəkət iştirak edir. Yazı fəaliyyəti zamanı bu analizatorlar arasında qarşılıqlı şərtilik və sıx əlaqə yaranır. Bu prosesin strukturu yazıya yiyələnmə vərdişlərinin mərhələlərindən,onun vəzifə və xaralterindən asılıdır.

Yazı pozğunluqları aşağıdakı terminlərlə adlandırılır:

-disqrafiya,aqrafiya,dizorfoqrafiya,evolyusiyalı disqrafiya.

Disqrafiyanı yaradan səbəblər disleksiyada olduğu kimidir. Uşaqlarda disqrafiya bir çox ali psixi funksiyaların: görmə təhlil və tərkibi,məkanı təsəvvürlər,danışıq səslərinin eşitmə-tələffüz fərqləndirilməsi,fonematik,heca təhlil və tərkibi,cümlələrin sözlərə parçalanması,nitqin leksik-qrammatik quruluşu,hafizə və diqqətin pozulması,emosional-iradi sfera və s.pozulması ,formalaşmaması nəticəsində meydana çıxır.

Disqrafiyanın növləri çoxdur. Bu bir çox prinsiplərə görə:analizatorların pozulması,psixi funksiyaların inkişafdan qalması,yazı əməliyyatlarının formalaşması və s.görə təsnif edilir.

Müasir dövrdə ən çox işlənən təsnifat aşağıdakılardır:

  1. Artikulyator-akustik disqrafiya;

  2. Fonemlərin tanınmasının pozulmasına əsaslanan disqrafiya;

  3. Dilin analiz və sintezinin pozulması ilə şərtlənən disqrafiya;

  4. Aqromatik disqrafiya;

  5. Optik disqrafiya.

  1. Artikulyator-akustik disqrafiya

M.Ea.Xvatsev bu qüsuru “yazıda pəltəklik” termini ilə müəyyənləşdirmişdir. Artikulyator-akustik disqrafiya zamanı uşaq necə tələffüz edirsə,eləcə də yazır.

Bunun əsasını düzgün olmayan,səs tələffüzün yazıda əks olunması təşkil edir.

  1. Fonemlərin tanınmasının pozulmasına əsaslanan disqrafiya

Bu qüsur donemlərin differensasiyasına əsaslanır və özünü fonetik cəhətdən yaxın səslərə uyğun hərflərin əvəzlənməsində göstərir.

  1. Dilin analiz və sintez proseslərinin pozulması ilə şərtlənmiş disqrafiya

Disqrafiyanın bu növündə dilin analiz və sintez prosesləri: cümlənin sözlərə parçalanması,fonematik və heca təhlil və tərkibi pozulmuş olur.

  1. Aqrammatik disqrafiya

Bu yazı qüsuru nitqin qrammatik quruluşunun: morfoloji və sintaktik ümumiləşdirmə proseslərinin inkişafsızlığı ilə şərtlənir. Disqrafiyanın bu növü özünü söz birləşməsi,cümlə və mətndə göstərir və daha geniş əlaməti komplekslərin tərkib hissəsi leksik-qrammatik inkişafsızlıq kimi dizartriyalı,alaliyalı və əqli cəhətdən geri qalan uşaqlarda müşahidə olunur.

  1. Optik disqrafiya

Bu qüsur görmə qnozisi,təhlil və tərkibi,məkanı təsəvvürlərin inkişafsızlığı ilə bağlı olur və yazıda hərflərin təhrifində və əvəzlənməsində özünü göstərir.

Qeyd etmək lazımdır ki,tez-tez o hərflər əvəzlənir ki,pnlar qrafik cəhətdən oxşar əlyazma hərflərinə bənzəsin.

Disqrafiya disleksiyada olduğu kimi normal intellektli uşaqlarda şəxsiyyətin formalaşmasında müxtəlif sapmalar,müəyyən psixi dəyişmələr yarada bilər.

Məqsədyönlü ,düzgün təşkil edilmiş korreksiya-tərbiyəvi loqopedik iş sayəsində tədricən disqrafiyanın əlamətləri yox edilə bilər.

  1   2   3

Добавить документ в свой блог или на сайт


Реклама:

Похожие:

Nitq insanin en vacib psixi funksiyalarindan biridir. Nitqli unsiyyet insanlar arasinda sosial elaqeleri yaratmaqla yanasi,hem de idrak fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir iconProqramın məzmunu. Çoxluq anlayışı. Çoxluqlar arasında münasibətlər. Çoxluqlar üzərində əməllər
И. П. Стойлова, А. М. Пышкало. Основы начального курса математики. Москва, «Просв» 1980

Nitq insanin en vacib psixi funksiyalarindan biridir. Nitqli unsiyyet insanlar arasinda sosial elaqeleri yaratmaqla yanasi,hem de idrak fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir iconAZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan respublikasinin təHSİl problemləRİ İnstitutu baki sənaye – pedaqoji kolleci
...

Nitq insanin en vacib psixi funksiyalarindan biridir. Nitqli unsiyyet insanlar arasinda sosial elaqeleri yaratmaqla yanasi,hem de idrak fealiyyetinin ali formalarini inkisaf etdirir iconAZƏrbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ azərbaycan respublikasinin təHSİl problemləRİ İnstitutu baki sənaye – pedaqoji kolleci
...

Разместите кнопку на своём сайте:
Документы


База данных защищена авторским правом ©sd2.uchebalegko.ru 2000-2013
При копировании материала обязательно указание активной ссылки открытой для индексации.
обратиться к администрации
Документы